«Αντιστρέφοντας την πυραμίδα»

Πώς θα σας φαινόταν αν σήμερα μια ομάδα παρατασσόταν με σύστημα 2-3-5 ή αν εφάρμοζε το θρυλικό WM (3-2-2-3); Μάλλον παράλογο. Αν σας έλεγαν επίσης ότι το κατενάτσιο δεν είναι ανακάλυψη των Ιταλών, αλλά των Ελβετών ή ότι μια τροποποίηση στον κανονισμό του οφσάιντ μετέβαλε την εξέλιξη των ποδοσφαιρικών συστημάτων και τακτικών;

Όλα αυτά και πολλά ακόμα μας εξιστορεί ο Τζόναθαν Γουίλσον στο βιβλίο του Αντιστρέφοντας την πυραμίδα. Μέσα από όμορφες ποδοσφαιρικές ιστορίες διηγείται την ολική αναστροφή της πυραμίδας, δηλαδή πώς από το 2-3-5 φτάσαμε στο 5-3-2.

Ο συγγραφέας στα πρώτα κεφάλαια αναλύει το 3-2-2-3, το περίφημο WM, που ονομάστηκε έτσι γιατί η διάταξη των παικτών σχηματίζει τα δύο συγκεκριμένα γράμματα. Αποδίδει την προέλευσή του στην αλλαγή του κανονισμού του οφσάιντ (από τρεις έγιναν δύο οι παίκτες που έπρεπε να καλύπτουν τον επιτιθέμενο), μια και ως τότε κυριαρχούσε το 2-3-5.

Έπειτα πληροφορούμαστε την πορεία δύο εθνικών ομάδων που παρότι δεν στέφθηκαν ποτέ παγκόσμιες πρωταθλήτριες, άφησαν ανεξίτηλο σημάδι στο παγκόσμιο ποδόσφαιρο: την Αυστρία, τη θρυλική «βούντερτιμ» (ομάδα-θαύμα) και τη μεταπολεμική Ουγγαρία. Στους Μαγυάρους, μάλιστα, ο Γουίλσον αποδίδει την πρωταρχική εφαρμογή του 4-2-4 - μάλλον όχι άδικα.

Ξεχωριστή θέση στο βιβλίο κατέχουν δύο σπουδαία συστήματα, ριζικά διαφορετικής ποδοσφαιρικής φιλοσοφίας: Το κατενάτσιο (catenaccio) και το ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο (total football). Σε ό,τι αφορά το κατενάτσιο, ο συγγραφέας εντοπίζει την πρωταρχική σύλληψη στο σύστημα «βερού» (verru) που καθιέρωσε ο Ελβετός Καρλ Ράπαν, θέλοντας να αντισταθμίσει την έλλειψη τεχνικής και φυσικής κατάστασης των παικτών του. Ωστόσο, στην Ιταλία το κατενάτσιο (ή αλλιώς «το δίκαιο του αδυνάτου») αναπτύχθηκε αυτόνομα, αν και αναμφίβολα δέχθηκε ελβετική επιρροή. Κυριότερος εκφραστής θεωρήθηκε η Ίντερ του Χερέρα.

Το ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο επέφερε επανάσταση στο άθλημα, εφαρμόζοντας τη γεωμετρία στο γήπεδο με την έννοια του ευμετάβλητου χώρου. Η κεντρική ιδέα, σύμφωνα με τον Γουίλσον, συνοψίζεται στο: «μεγάλωσε τον χώρο όταν έχεις την μπάλα, μίκρυνέ τον πρεσάροντας όταν δεν την έχεις». Εμπνευστής θεωρείται ο Ρίνους Μίχελς, ωστόσο ο συγγραφέας μοιράζει την πατρότητα της ιδέας μεταξύ των Ολλανδών και των Σοβιετικών. Ίσως γι’ αυτό και μετά το εκτενές αφιέρωμα στους «οράνιε», κάνει ιδιαίτερη μνεία στον Βαλερί Λομπανόφσκι, τον «πατέρα» του πρέσινγκ.

Ακολούθως διατρέχει μέσα από τα Μουντιάλ την εξέλιξη των συστημάτων, αφηγούμενος την τελειότητα του βραζιλιάνικου 4-2-4 που για πολύ καιρό κυριάρχησε, και πώς κατέληξαν οι Άγγλοι δύο φορές στο 4-4-2 ύστερα από αρκετές αμφιταλαντεύσεις (αρχικά 4-1-3-2 μετά τη θρυλική ήττα 3-6 από τους Ούγγρους το 1953, στη συνέχεια απλώς τροποποιώντας το 4-2-4 κατεβάζοντας στα χαφ δύο επιθετικούς). Ερμηνεύει την παρακμή του 3-5-2 μέσα από την άποψη του Μπιλάρδο ότι «χρειάζονται επτά παίκτες για την άμυνα και τρεις για την επίθεση», πιστεύοντας ότι επικράτησε γιατί ο ένας εκ των τριών επιθετικών έτυχε να είναι ένας κοντός, αριστεροπόδαρος ονόματι Ντιέγκο Αρμάντο…

Ο Αρίγκο Σάκι και κατ’ επέκταση η σπουδαία Μίλαν του 1989-90 καταλαμβάνουν αρκετές σελίδες στο βιβλίο, μια και ο Σάκι κατάφερε να δημιουργήσει μια ιταλική ομάδα απαγκιστρωμένη από την πανίσχυρη παράδοση του κατενάτσιο και βασισμένη στο ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο του 1970, με βασικό χαρακτηριστικό το πρέσινγκ.

Στο τελευταίο κεφάλαιο, ο Γουίλσον διαπιστώνει τις μεταβολές που έχουν επέλθει στο παγκόσμιο ποδόσφαιρο, ισχυριζόμενος ότι «η αισθητική έπεσε θύμα του ρεαλισμού». (Έχει άδικο, φίλοι αναγνώστες;) Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του Ρικέλμε, εξηγεί γιατί παρήκμασαν τα συστήματα που βασίστηκαν στους επίδοξους «Μαραντόνα», το 4-3-1-2 και το 3-4-1-2. Επίσης εκφράζει την πεποίθηση ότι το 4-2-3-1 οδήγησε στην εμφάνιση πολλών «Μακελελέ», ενώ το 4-3-2-1 που σταδιακά μεταλλάχθηκε στο 4-3-3 με τους εσωτερικούς μέσους, οδήγησε στον αφανισμό των «δεκαριών» και των κλασικών στατικών φουνταριστών. Έτσι προέκυψαν οι «πολυλειτουργικοί» μέσοι που ταυτόχρονα μαρκάρουν, τρέχουν και δημιουργούν, καθώς και οι φορ που δεν αρκούνται στο σκοράρισμα, αλλά συνεισφέρουν και σε άλλους τομείς (Ανρί, Βίγια, Ετό).

Στον επίλογο ο Γουίλσον υπενθυμίζει σε όσους κάνουν μνημόσυνα στο ποδόσφαιρο, ότι αυτοί που προέβλεψαν το τέλος της (ποδοσφαιρικής) Ιστορίας, δεν δικαιώθηκαν. Αξίζει να αναφέρουμε και τη μνεία στην Εθνική μας για το έπος της Πορτογαλίας.

Νομίζω ότι δεν χρειάζεται να σχολιάσουμε κάτι περισσότερο για το βιβλίο. Ίσως πλατειάζει σε ορισμένα σημεία στην αφήγηση ποδοσφαιρικών ιστοριών, ωστόσο αποτελεί σύγχρονο οδηγό για κάθε ποδοσφαιρόφιλο, ειδικά για τους συστηματολάγνους και τους επίδοξους «Αλέφαντους»! Αν σας αρέσει να αναλύετε με τις ώρες συστήματα και τακτικές στην παραλία, διαβάστε το και έπειτα πίνοντας ούζο, απλώστε κεφτέδες και εξηγήστε στους ανυποψίαστους συνομιλητές σας πώς το 2-3-5 έγινε WM και ύστερα 4-2-4!