«Vertigo»: Ας χαθούμε στο μεγαλείο του (vids)
Τι σας κάνει να πιστεύετε ότι αυτό που βλέπετε είναι η μοναδική οπτική στη ζωή σας; Και δεν εννοώ να αλλάξετε θέση και γωνία. Όχι. Εννοώ να κρατήσετε σταθερή την παρουσία σας και να δείτε/ανακαλύψετε αυτό που είναι κρυμμένο. Την ώρα που πίνετε καφέ στο αγαπημένο σας στέκι, την ώρα που ψωνίζετε στο σούπερ μάρκετ, την ώρα που περιμένετε το λεωφορείο, σταθείτε λίγο στη λεπτομέρεια της εικόνας που έμεινε εκτός οπτικού νεύρου. Ξέρετε, αυτό το φευγαλέο κοίταγμα πάνω από τον ώμο, αυτό με την άκρη του ματιού. Κάτι υπάρχει εκεί έξω και μέσα σας που δεν είναι απαραίτητο να ακολουθεί τον χρόνο και τον χώρο σας…
Κι αν δεν πιστεύετε τα λόγια ενός τρελού, κάντε το εξής: πάρτε μια σκάλα και ξεκινήστε να την ανεβαίνετε. Κάθε σκαλί κι ένα ύψος. Κάθε ύψος και μια απόσταση. Κάθε απόσταση και μια διαφορετική εικόνα. Και όταν φτάσετε στην κορυφή κοιτάξτε αμέσως κάτω. Οι διαστάσεις θα αποτραβηχτούν, όλα θα μικρύνουν και εσείς θα μείνετε μόνος σε ένα αδιέξοδο σημείο. Κυρίες και κύριοι αυτό δεν είναι ψευδαίσθηση ούτε μυθοπλαστική υπερβολή. Είναι ο ίλιγγος, που όταν σας βρίσκει σας δείχνει ότι δεν ζείτε, βιώνετε, βλέπετε ένα κόσμο, δεν είστε ένα μέσο μοναδικής θέασης των πραγμάτων, είστε το ενδιάμεσο στάδιο του εαυτού σας και του εν δυνάμει εγκληματικού προσωπείου σας. Κυρίες και κύριοι, όλοι μπορούμε να χαθούμε στο «Vertigo»! Κύριε Χίτσκοκ, υποκλινόμαστε.
Ο Χίτσκοκ αποσύρει την ταινία!
Ας ξετυλίξουμε μερικές κλωστές από το κουβάρι του «Vertigo» κι ας σταθούμε σε σημεία που φωτίζουν την ιστορία και τη σημασία αυτού του κινηματογραφικού έργου. Πάμε λοιπόν… Όταν το κοινό είδε για πρώτη φορά την ταινία, είχε την ανάγκη να του εξηγηθεί τι ήταν αυτό που παρακολούθησε. Από την πρώτη στιγμή το δημιούργημα του Χίτσκοκ ήταν (και είναι φυσικά) σαγηνευτικό. Παρ’ όλα αυτά, στην αρχική του κυκλοφορία δεν είχε καλή υποδοχή. Τα επιτεύγματα και τα κέρδη της ταινίας, τότε, ήταν λιγότερα σε σχέση με αυτά που είχαν καταφέρει άλλες δουλειές του Χίτσκοκ ενώ οι κριτικοί κινηματογράφου την επέκριναν. Ο βρετανός σκηνοθέτης απογοητεύτηκε και το 1968 αποφάσισε, και λόγω οικονομικών προβλημάτων, να αποσύρει την ταινία από τις αίθουσες! Όταν η Universal αγόρασε τα δικαιώματα του έργου και προχώρησε στην επανέκδοση της ταινίας, τον Οκτώβριο 1983, τα πάντα άλλαξαν! Η γοητεία του «Vertigo» αποκαλύφθηκε σε όλο της το μεγαλείο και έμεινε στο βλέμμα, στη σκέψη και στην ψυχή των θεατών. Η περίπλοκη πλοκή, η άψογη τεχνική και τα λεπτά αλλά βαθιά ζητήματα που έθιγε, έκαναν την ταινία κλασική και ίσως την κορυφαία όλων των εποχών!
Η πλοκή
Η ραχοκοκαλιά της ταινίας είναι η πλοκή της. Ας τη συνοψίσουμε. Ο ντετέκτιβ Τζον «Σκότι» Φέργκιουσον καταδιώκει κάποιον στην ταράτσα κτηρίου. Γλιστρά όμως και μένει κρεμασμένος στην άκρη της ταράτσας. Συνάδελφός αστυνομικός του που ήταν μαζί στην καταδίωξη σπεύδει να τον βοηθήσει. Του απλώνει το χέρι, όμως ο «Σκότι» έχει παραλύσει από την ακροφοβία του. Ο άλλος άντρας χάνει την ισορροπία του και πέφτει στο κενό! Ο χρόνος προχωρά και ο «Σκότι», λόγω του συγκεκριμένου συμβάντος, πλέον έχει αποσυρθεί. Η φίλη του Μιτζ του λέει ότι χρειάζεται ένα ισχυρό συναισθηματικό σοκ για να επανέλθει. Τότε μπαίνει στη ζωή του ο Γκάβιν Έλστερ, πρώην φίλος και νυν επιχειρηματίας. Του ζητά, λοιπόν, να παρακολουθήσει τη γυναίκα του διότι πιστεύει ότι είναι δαιμονισμένη! Αν και διστάζει, δέχεται να ακολουθήσει τη Μάντελεϊν. Την παρακολουθεί και διαπιστώνει ότι επισκέπτεται την πινακοθήκη της πόλης και στέκεται μπροστά στο πορτρέτο της Καρλότα Βάλντεζ. Η Βάλντεζ πεθαίνει αφαιρώντας τη ζωή της. Ο Γκάβιν αποκαλύπτει στον «Σκότι» ότι είναι η προγιαγιά της Μάντελεϊν και πως αυτή την έχει καταλάβει. Η παρακολούθηση συνεχίζεται και η Μάντελεϊν βουτά στα νερά του κόλπου του Σαν Φρανσίσκο για να πνιγεί! Ο «Σκότι» τη σώζει και την πάει σπίτι του. Μια σχέση ξεκινά να αναπτύσσεται και γίνεται έρωτας. Η Μάντελεϊν, όμως, δεν έχει γλιτώσει από τα πνευματικά-ψυχικά τραύματά της. Αφηγείται ένα όνειρο που τη βασανίζει στον «Σκότι». Αυτός καταλαβαίνει που είναι η τοποθεσία και τη μεταφέρει εκεί για να ξεπεράσει τον φόβο της. Η Μάντελεϊν δεν αντέχει και ανεβαίνει τρέχοντας στο καμπαναριό. Ο «Σκότι» την ακολουθεί, αλλά μένει πίσω λόγω της ακροφοβίας του. Μετά από λίγο βλέπει τη Μάντελεϊν να πέφτει στο κενό!
Ακολουθεί μια περίοδος κατάθλιψης για τον «Σκότι». Η φίλη του τον στηρίζει και μαζί με τους γιατρούς τον επαναφέρουν. Καθώς βγαίνει ξανά στην κοινωνία, συναντά μια κοπέλα, καστανή, που μοιάζει εκπληκτικά με τη Μάντελεϊν. Είναι η Τζούντι Μπάρτον. Τη γνωρίζει, τη φλερτάρει με έναν επίμονο και άκομψο τρόπο. Αυτή ενδίδει και κάποια στιγμή κάθεται και γράφει ένα γράμμα για να του εξηγήσει την απάτη που έστησε με τον Γκάβιν. Ναι, η Τζούντι υποδύθηκε τη Μάντελεϊν για να μπορέσει ο Γκάβιν να σκοτώσει τη γυναίκα του! Ήξερε ότι ο «Σκότι» δεν θα μπορούσε λόγω της ακροφοβίας του να σταματήσει την εξέλιξη και κατάληξη των γεγονότων. Η Τζούντυ δεν θα δώσει το γράμμα και θα γίνει η αγαπημένη του «Σκότι». Όταν θα φορέσει, όμως, το περιδέραιο που υποτίθεται ότι ανήκε στην Καρλότα Βάλντεζ, τότε ο «Σκότι» θα καταλάβει την απάτη. Εξοργισμένος θα την πάει ξανά στο μοναστήρι και θα ανέβουν πάλι στο καμπαναριό. Η ακροφοβία δεν υπάρχει πια για τον «Σκότι». Η Τζούντυ παρακαλεί να την συγχωρέσει, είναι συγχυσμένη. Ξαφνικά μια άγνωστη μορφή τους πλησιάζει. Η Τζούντυ οπισθοχωρεί και γλιστρά στο κενό! Η άγνωστη ήταν απλά μια καλόγρια. Το «Vertigo» τελειώνει με τον «Σκότι» κοιτά το κενό και τη δύο φορές χαμένη του αγάπη.
Τα θέματα, η τεχνική, η κληρονομιά
Το «Vertigo» θίγει και δείχνει εύγλωττα και με ενάργεια ζητήματα που άπτονται του ανθρώπινου ψυχισμού. Ο φόβος, η επιθυμία, η αναζήτηση ταυτότητας, εξωτερικά και εσωτερικά, απεικονίζονται και εξιστορούνται από τον Χίτσκοκ. Η ακροφοβία του πρωταγωνιστή δίνει την απόσταση από τα πράγματα και ταυτόχρονα τον ρίχνει στο κενό του εαυτού. Ο φόβος του ύψους δεν είναι μόνο η αντικειμενική, υλική, οπτική αντίδραση. Είναι και η απόσταση που επιβάλλεται στον άνθρωπο από την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις. Τίθενται ερωτήματα όπως πώς πλησιάζουμε έναν άνθρωπο; Πώς γινόμαστε φίλοι, σύντροφοι, εραστές; Πώς βρίσκουμε την πορεία μας μέσα στο αχανές και αφιλόξενο πεδίο της μεγαλούπολης; Τα μεγάλα κτήρια, η γέφυρα του Σαν Φρανσίσκο, η ταραγμένη θάλασσα, βρίσκονται στο φόντο της κινηματογραφικής αφήγησης, όμως συμβολίζουν το μεγάλο «εγώ», το ταραγμένο «εγώ» και την προσπάθεια να αποκατασταθεί η διαύγειά του. Ο άνθρωπος επιθυμεί την ασφαλή διάδραση με τον συνάνθρωπο και τον τόπο, θέλει σιγουριά και θαλπωρή, αγάπη αληθινή.
Υπάρχει, όμως, και ο ίδιος ο Χίτσκοκ μέσα στην ταινία, η προσωπικότητά του, ο χαρακτήρας, οι αντιλήψεις, οι σκέψεις, η συμπεριφορά του. Ο Τζον «Σκότι» Φέργκιουσον είναι το άλλο του εγώ, είναι μια αυτοπροσωπογραφία που ενώνει τη δηλωτική του πρόθεση να εξηγήσει τον εαυτό του και τον δεσποτικό τρόπο με τον οποίο χειριζόταν τους ανθρώπους. Στην ουσία βλέπουμε την ταινία μέσα από τα μάτια του σκηνοθέτη θεατή. Ο Χίτσκοκ δεν φερόταν καλά στους ηθοποιούς του. Τους εκφόβιζε, τους χειραγωγούσε, τους υποτιμούσε. Απαιτούσε την τελειότητα και την απόλυτη αφοσίωση απ’ αυτούς. Αυτό περνά μέσα από τη δράση και την ερμηνεία των ηθοποιών και είναι αυτό το παράδοξο, να δείχνει τον εαυτό του έτσι ο δημιουργός και το κατεστημένο του Χόλυγουντ, που βρίσκεται στην καρδιά του φιλμ.
Η τεχνική αρτιότητα και έμπνευση του Χίτσκοκ σε καθηλώνει από το πρώτο λεπτό. Η παρουσίαση των συντελεστών/τομέων της ταινίας και ο κεντρικός τίτλος μεταφέρονται στον θεατή μέσα από ένα κοντινό σε γυναικείο πρόσωπο. Το «Vertigo» δε, θα ξεπηδήσει από την κόρη του ματιού. Ο Σολ Μπας δίνει μαγευτικές πειραματικές κινούμενες εικόνες, ο Τζέιμς Στιούαρτ και η Κιμ Νόβακ προσφέρουν δυναμικές και κομψές ερμηνείες, ο Μπέρναρντ Χέρμαν παραδίδει ένα score, μουσικό θέμα, που στοιχειώνει τους θεατές και ο διευθυντής φωτογραφίας Ρόμπερτ Μπερκς εντυπωσιάζει με τις αφοπλιστικές συνθέσεις του. Τέλος, δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε την περίφημη, πια, τεχνική του «Dolly Zoom», τον τρόπο δηλαδή που απέδιδε την ακροφοβία του «Σκότι». Ενώ η κάμερα κινείται, ο φακός ζουμάρει στην αντίθετη κατεύθυνση. Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται η σουρεαλιστική, αποπροσανατολιστική οπτική ψευδαίσθηση. Μέγας Χίτσκοκ!
Για όλους αυτούς τους λόγους (και άλλους που θα μας έκαναν να γράφουμε ασταμάτητα) το «Vertigo» θεωρείται μία από τις καλύτερες ταινίες όλων των εποχών. Η κληρονομιά του έχει περάσει σε πολλούς μεγάλους σκηνοθέτες. Σκορσέζε, Κιούμπρικ…. ακόμα και οι δημιουργοί του Toy Story 2 έχουν επηρεαστεί απ’ αυτή την ταινία.
*Cover Photo: Χρήστος Ζωίδης
-Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από Vertigo Movie Explained — Plot, Characters, Themes & Legacy [studiobinder.com]
